خواهرزاده‌ام کلاس اول ابتدائی‌ست و دیگر می‌تواند بخواند و بنویسد. البته به کندی و سختی.
امروز جذب صفحه‌ی رنگارنگ و شاد شماره جدید نشریه زیته شده بود و مشغول شمردن سین‌های سفره روی جلدش بود.
محض آزمایش یک سطر از یکی از نوشته‌های گیلکی را نشانش دادم و بدون اینکه بگویم فارسی نیست گفتم: بخون.
و دختر کوچولو این شعر میرعماد موسوی را افتان و خیزان خواند:

«اگر کسی، همه‌ی این اطلاعات را پاک کند چه؟ اگر فردی یا گروهی با اعتقاد خاصی، اطلاعاتی نادرست بنویسد چه؟ اگر کسی به دلیل ناآگاهی از مسائل فنی، همه چیز را به هم بریزد چه؟»
این‌ها پرسش‌هایی‌ست که من در نخستین گام آشنایی‌ام با «ویکی‌پدیا» پرسیدم و جالب این‌که این پرسش‌های بیش‌تر کسانی‌ست که نخستین بار با پدیده‌ای به نام ویکی‌پدیا آشنا می‌شوند. بد نیست پیش از هر چیز به معرفی این پدیده بپردازیم.

ویکی‌پدیا چی‌ست؟
ویکی‌پدیا (Wikipedia) يک دانش‌نامه‌ی (دائرة‌المعارف) اینترنتی‌ست. یعنی صفحه‌ها و نوشته‌ها و عکس‌های آن، نه بر روی کاغذ و به صورت صحافی شده که بر صفحه‌های تحت وب منتشر می‌شود. نه! این تعریف کامل نیست. ویکی‌پدیا یک دانش‌نامه‌ی اینترنتی «آزاد» است. یعنی از قواعد و قوانین دنیای کُد-باز (Open Source) تبعیت می‌کند. به زبان ساده‌تر، در ویکی‌پدیا، هر فردی که آشنایی ابتدایی با اینترنت و نوشتن در اینترنت داشته باشد می‌تواند در مقاله‌ها و مدخل‌های این دانش‌نامه دست ببرد، چیزی به آن اضافه کند یا چیزی را اصلاح کند و یا حتا می‌تواند مدخل یا مقاله‌ای به این دانش‌نامه بیفزاید.
فرض کنید شما همین الان به صفحه‌ی اصلی ویکی‌پدیای انگلیسی رفته‌اید و پس از جست‌وجو به مدخل Rasht رسیده‌اید. اکنون می‌توانید هر تغییری که صلاح می‌دانید در نوشته‌ها، اطلاعات و ارقام و عکس‌های این مدخل ایجاد کنید.
وقتی به صفحه‌ی معرفی پروژه‌ی Wikimedia می‌ىوید که مدیریت ویکی‌‍دیا و چندین پروژه‌ی اشتراکی دیگر را به عهده دارد، پیش از هر چیز با این عبارت روبه‌رو خواهید شد:
«تصور کنید دنیایی را که در آن هر انسانی، می‌تواند آزادانه در بخشی از آگاهی (knowledge) سهمی داشته باشد. این تعهد ماست!»
خوب! گویا شما هم به پرسش‌های آغازین این نوشته رسیده‌اید. درست حدس زدم؟!

پس بیایید با هم به تجربه‌ی ویکی‌پدیا نگاه کنیم و ببینیم که بعد از این چند سال فعالیت ویکی‌پدیا، با این همه تعداد کاربر در سطح جهان و این همه تنوع اندیشه و عقیده و مذهب و ملیت، کار ویکی‌پدیا به کجا رسیده است.
درست در لحظه‌ی نوشتن این یادداشت، تعداد مقاله‌های ویکی‌پدیای انگلیسی 2674517، تعداد مقاله‌های ویکی‌پدیای آلمانی 842907 و تعداد مقاله‌های ویکی‌پدیای عربی و فارسی به ترتیب 84842 و 53051 مقاله است.
و درست در همین لحظه، اگر هر نام خاصی را در موتور جست‌وجوی اینترنتی گوگل جست‌وجو کنید، به طور حتم یکی از ده نتیجه‌ی اول، مربوط به این دانش‌نامه‌ی آزاد خواهد بود و جالب آن‌که این روزها آبشخور درصد بالایی از مقاله‌ها و تحقیق‌ها و پایان‌نامه‌های دانشجویی ایران و خیلی از کشورهای دیگر، همین ویکی‌پدیاست.
بله، این مشارکت آزاد همه‌ی کاربران، گرچه در نگاه اول دهشتناک و بسیار آنارشیستی جلوه می‌کند، ولی در عمل به آفرینش حجم عظیمی از اطلاعات ختم شده است که حاصل شعور جمعی بشر امروز است. اطلاعات درباره‌ی ماشین چمن‌زن تا بقعه‌ی شیخ زاهد در لاهیجان تا کشتار ارامنه توسط ترک‌ها تا مرد گمنامی در آلاسکا که پس از چند ماه پیاده‌روی، از گرسنگی و بی‌غذایی مرده است.
در ویکی‌پدیا، همه‌ی افراد قادر به خراب‌کاری و دروغ‌نویسی هستند و به همان اندازه، همه‌ی افراد در قبال این جامعه‌ی مجازی مسئولیت دارند. به همین دلیل است که گاه بر سر مقاله‌هایی چون نام یک دریا یا یک واقعیت مشکوک تاریخی ماه‌ها بحث در می‌گیرد. کار اصلاح و غلط‌گیری و پی‌گیری تخلف‌ها، به عهده‌ی همه است و این احتمال که آن‌چه را که می‌خوانید همه‌ی واقعیت نیست و حتا امکان دارد به هیچ وجه منطبق بر واقعیت نباشد، یک اصل پذیرفته شده است. اصلی که در زندگی روزمره‌ی ما، به دلیل اعتماد کاذب افکار عمومی به رسانه‌ها، فراموش شده است.
در یک کلام؛ ویکی‌پدیا، حاصل شعور بشری به تمام زبان‌های دنیاست، بدون هرگونه مالکیت مادی و معنوی. چرا که تمامی اطلاعات و مندرجات این دانش‌نامه، تحت مجوز مستندات آزاد (GNU) قرار دارند و در مالکیت شخصی هیچ شخص حقیقی یا حقوقی خاصی جای نمی‌گیرد.
این‌چنین است که فضایی رقم می‌خورد که در آن دیگر خبری از اصالت بی چون و چرای فردیت، چنان‌که در جامعه‌ی جهانی امروز غالب است، نيست و دیگر نمی‌توان در گوشه‌ی دنج و عافیت ایمن خود نشست و پی‌گیر اتفاقات بود. در دنیای مجازی ویکی‌پدیا، همه چیز قابل ویرایش است، حتا صفحه‌ی شخصی کاربری شما! شما در آن واحد مسئول همه‌ی صفحات هستید و همه در همان لحظه مسئول شما هستند. در ویکی‌پدیا می‌توانید روح مشارکت و دیدی متفاوت نسبت به مالکیت را تجربه کنید.

ویکی‌پدیای گیلکی
این اهمیت انتقال و انباشت تجربه توسط شعور مشترک بشری بود که چند تن از علاقمندان به زبان گیلکی را بر آن داشت تا با جمع‌آوری امضا و درخواست‌های اینترنتی، ویکی‌پدیای گیلکی را هم در کنار زبان‌های مختلف جهان به راه بیندازند. جرقه‌ی ابتدایی این کار توسط یکی از گیلکان مقیم امریکا (مهندس رستگار) زده شد و توسط دست اندر کاران نشریه‌ی دانشجویی زیته (دانشگاه گیلان) پی‌گیری شد.
اگر به صفحه‌ی اصلی ویکی‌پدیای گیلکی بروید، در بخش بالایی صفحه می‌خوانید که این ویکی‌پدیا از تاریخ 1580 دیلمی، کورچˇ ما کار خود را آغاز کرده است.

که عشق آسان نمود اول
کاربرانی که از همان آغاز شروع به فعالیت و نوشتن در ویکی‌پدیای گیلکی کردند با چند مشکل اساسی روبه‌رو بودند از جمله گونه‌گونی لهجه‌های کاربران و نیز فقدان رسم‌الخطی مشخص.
همین‌طور چه‌گونگی رابطه‌ی زبان مازندرانی با گیلکی، به ویژه آن‌که پس از مدتی ویکی‌پدیای مازندرانی نیز با حمایت چند تن معدود از مازندرانی‌های ساکن خارج از کشور راه‌اندازی شد که تا همین امروز چه از لحاظ فرم و چه از نظر قواعد و روش‌های حاکم، تحت تاثیر تصمیماتی بوده که در ویکی‌پدیای گیلکی گرفته شده است.
مشکل سوم، استفاده از واژگان مربوط به دنیای اینترنت و کامپیوتر بود که زبان فارسی نیز با آن‌ها دست به گریبان است.
در این نوشتار، بدون پرداختن به جزئیات بحث‌ها و روش‌های پی گرفته شده در این دو سال، به وضعیت فعلی ویکی‌پدیای گیلکی می‌پردازیم تا ببینیم که پس از گذشت این مدت، این دانش‌نامه‌ی آزاد اینترنتی به چه جایگاهی دست یافته است.
پس از چندی استفاده از رسم‌الخط لاتین و پس از آن تغییر آن به رسم‌الخط فارسی، در نهایت، اجماع تقریبی بر استفاده از رسم‌الخط مورد استفاده در گیله‌وا به وجود آمد و با گذر دو سال، مشکل گونه‌گونی لهجه‌ها چنین حل شد که هر کس می‌تواند به لهجه‌ی خود از زبان گیلکی در ویکی‌پدیا مقاله بنویسد و دیگران برای اصلاح آن، می‌توانند جمله‌های خود را با لهجه‌ی خود بیفزایند و نباید به ترکیب گویشی باقی مقاله دست بزنند.
شاید در نگاه نخست، چنین راه‌کاری بسیار آنارشیستی و دهشتناک جلوه کند، همان‌طور که ماهیت وجودی ویکی‌پدیا در آغاز چنین جلوه می‌نمود. اما، با گذر زمان مشخص شد که بخش اعظم مقاله‌ها به گویش خاصی نوشته می‌شوند و آن‌ها که چندگویشی هستند، به هیچ وجه ناخوانا نیستند و کم-کم صاحبان هر لهجه تلاش می‌کنند که قابل فهم بنویسند و این باعث صیقل خوردن لهجه‌ها و رسیدن به برخی نقطه‌های اشتراک شده است.
گرچه این مشکل باید مشمول گذر زمان خیلی بیش‌تری شود تا بتوان درباره‌ی آن به نتیجه‌گیری رسید.
نکته‌ی جالب دیگر، جذب اعضای ویکی‌پدیای مازندرانی در این ویکی‌پدیاست و این‌که برخی از فعالان زبان مازندرانی نیز به فعالیت در ویکی‌پدیای گیلکی پرداختند و این باعث در گرفتن گفت‌وگوهای جالبی هم شد.
در هم آمیختن لهجه‌ها و معادل‌سازی‌های گاه و بی‌گاه کاربران این ویکی‌پدیا برای برخی واژگان جدید، زبان گیلکی این محیط را صورتی جدید بخشیده است. برای مثال، اگر به صفحه‌های بحث (هر مقاله‌ای یک صفحه‌ی بحث ویژه‌ی خود نیز دارد که ویرایش‌گران آن مقاله در آن بخش به تبادل نظر می‌پردازند) نگاهی بیندازید، می‌بینید که افراد با گویش‌های مختلف گیلکی و حتا تبری مشغول تبادل نظرند و این امر منجر به آفرینش حجم انبوهی از نوشته‌های گیلکی در اینترنت شده است. آن هم به گیلکی که شبیه هیچ کجا نیست.

به ویکی‌پدیای گیلکی خوش آمدید
بنابراین اگر در این محیط با تنگولِیْ (tənguley) برخورد کردید، بدانید که این واژه معادلی‌ست برای کلیک (click) که از واژه‌ی گیلکی تنگوله (تلنگر) گرفته شده است. (۱) یا اگر به واژه‌ی تلمبار برخوردید، بدانید که این تلمبار، آن تلمبار کشاورزی نیست، بلکه منظور archive (بایگانی) است. هم‌چنین، به مرور زمان، واژه‌ی «دچین‌واچین» به جای edit نشسته است و یا «واموتن» به جای search و یا به جای عبارت source (منبع، مأخذ) واژه‌ی کهن «سربس» انتخاب شده(۲) و به جای selection، «دؤجین گودن» پیشنهاد شده است.
این میانه، برخی واژه‌های ابداعی در نشریه‌ی دامون سال‌های ابتدایی انقلاب نیز الهام‌بخش بوده، از جمله انتخاب هنه‌شر به جای page یا صفحه و نیز به کار گرفتن واژه‌ی وانیویس به جای article (مقاله و نوشتار).(۳) و البته، کاربران ویکی‌پدیای گیلکی، واژگان مربوط به غرب مازندران را نیز به کار گرفته‌اند، به ویژه آن‌جا که برای واژه‌ی Homepage از «گتˇ ولگ» استفاده کرده‌اند.
این‌گونه واژه‌گزینی شاید بسیار عجولانه و یا تندروانه به نظر آید، اما تنها و تنها از پس جوانانی بر می‌آمده که با اینترنت سر و کار دارند و هیچ اجباری نیز در پذیرفتن یا نپذیرفتن این واژه‌ها نداشته‌اند.
گذشته از واژه‌گزینی‌های روی داده، مهم‌ترین اتفاق در ویکی‌پدیای گیلکی احیای واژه‌ی کهن و منسوخ «ایله‌جار» است. این واژه بیش از لغت، در عمل و عرصه‌ی فرهنگ گیلک در حال نابودی‌ست و کاربران ویکی‌پدیای گیلکی، در عمل به احیای این واژه همت گماشته‌اند، چرا که ماهیت ویکی‌پدیا، سراسر ایله‌جار است. و جالب این‌که بخشی به عنوان «ایله‌جاری وانیویسؤن» (مقاله‌های مشارکتی) راه‌اندازی شده که در آن یک موضوع برای نوشتن مقاله‌ی مشارکتی پیشنهاد می‌شود و هزارمین مقاله‌ی ویکی‌پدیای گیلکی، مقاله‌ای ایله‌جاری بود که برای محمد امینی لاهیجی (م. راما)، شاعر گیلکی‌سرا نوشته شد.

جان کلام این‌که، ویکی‌پدیای گیلکی تبدیل به عرصه‌ای شده برای جولان دادن جوانان و پرداختن به زبان گیلکی و صد البته به صورت اشتراکی و مشارکتی. نتیجه‌ی این ایله‌جار فرهنگی-اینترنتی، گذشتن تعداد وانیویس‌های ویکی‌پدیای گیلکی از عدد هزار بوده که هر روز بر این تعداد افزوده می‌شود. این‌گونه است که اکنون می‌توانید در ویکی‌پدیای گیلکی، درباره‌ی شهر انزلی، شهر لاهیجان، همه‌ی شهرهای استان تهران، جاهای دیدنی رشت، دکتر مجتهدی، سیروس قایقران، یا درباره‌ی شطرنج و یا درباره‌ی تله‌کابین لاهیجان و مسائل پشت پرده‌ی قرارداد آن و یا حتا درباره‌ی انواع درختان، به زبان گیلکی مطلب بخوانید.

مشکلاتی که هنوز پابرجایند
متاسفانه مقاله‌های ویکی‌پدیای گیلکی در نتایج جست‌وجوی اینترنتی جای‌گاه خوبی ندارند، برعکس ویکی‌پدیای سایر زبان‌ها، که البته این به این دلیل است که در اینترنت کسی به گیلکی جست‌وجو نمی‌کند یا خیلی کم به دنبال واژه‌ای گیلکی جست‌وجو می‌کند.
برای بالا رفتن رتبه‌ی ویکی‌پدیای گیلکی در موتورهای جست‌وجو، پیشنهاد می‌شود که وبلاگ‌نویسان گیلانی در نوشته‌های خود به مدخل‌های این دانش‌نامه نیز لینک دهند و نیز لینک ویکی‌پدیای گیلکی را به لیست پیوندهای خود اضافه کنند.
و مشکل دوم، کم تعداد بودن کاربران فعال این ویکی‌پدیاست که البته به دلیل ضعف این زبان در میان جوانان و نیز ناآشنا بودن افراد با نوشتن و ویرایش در ویکی‌پدیاست. چون از طرفی کار با ویکی‌‍دیا نیاز به صبر و تحمل و دقت دارد و از سویی نوشتن و خواندن به گیلکی هم پشتکار بیش‌تری را می‌طلبد.
فراموش نکنیم که ویکی‌پدیای گیلکی، پیش و بیش از این‌که وظیفه‌ای دانش‌نامه‌ای بر دوش داشته باشد، رسالت نفس بخشیدن به زبان گیلکی را به عهده دارد و این همه به دلیل شرایط خاص تاریخی-اجتماعی این زبان است.

پی‌نوشت:
تا این لحظه، تعداد مقاله‌های ویکی‌پدیای گیلکی به عدد ۵۰۹۵ رسیده است.
پی‌نوشت دوم:
تصویر مربوط به این یادداشت، کاری‌ست از رفیق خوبم، مهران امرایی و از شما چه پنهان که همین طرح هم حاصل یک هم‌فکری و ایله‌جار اینترنتی‌ست از این سر دنیا (شهر لاهیجان در استان گیلان) تا آن سر دنیا (سالت لیک سیتی در ایالت یوتا).

پانوشت:
۱) کلیک در انگلیسی، از صدای حاصل از تلنگر زدن یا به سرانگشت انتخاب کردن گرفته شده است. در واقع در آغاز یک نام-آوا بود.
۲) سربس به معنی سرچشمه‌ی رودخانه است و در گیلکی گاه از آن به عنوان نقطه‌ی آغاز و سرچشمه‌ی یک قضیه استفاده می‌شود.
۳) به طور کلی واژه‌ی مقاله، به هیچ وجه معادل مناسبی برای article یا نوشتار یا جستار نیست. وانیویس اما، از مصدر «نویشتن» ریشه گرفته و ردپای آن را می‌توان در عبارت «بنیویس‌وانیویس» یافت.

توضیح: این مطلب در گیله‌وای شماره‌ی 103 چاپ شده است.

در همین ارتباط:
نگاهی به گیلکی ویکیپدیا/ از وبلاگ می گیلان

|| كورچ ما 12، 1583 ||  ديگرؤنˇ گب (16)